Schizofrenia jest ciężką chorobą psychiczną charakteryzującą się dużą nawrotowością. Jedynie u 10% pacjentów występuje tylko jeden epizod [1]. Czasem też przebieg jest ciągły z brakiem remisji lub tylko częściowym złagodzeniem objawów. Jednak u większości leczonych prawidłowo pacjentów, farmakoterapia i metody wspomagające przynoszą korzystną odpowiedź kliniczną, a także – co jest istotnym wskaźnikiem leczenia – poprawiają funkcjonowanie i jakość życia pacjentów [2]. Poniżej odpowiadamy na najczęściej pojawiające się pytania pacjentów oraz ich rodzin. Materiał powstał na bazie doświadczeń specjalistów – lekarzy psychiatrów współpracujących z Fundacją Nie Widać Po Mnie.
W dalszej części artykułu:
- Jak leczona jest schizofrenia?
- Czy schizofrenię można skutecznie wyleczyć?
- Czym są leki I, II i III generacji w leczeniu schizofrenii?
- Czym są leki długodziałające i kiedy się je stosuje?
- Kiedy należy wdrożyć farmakoterapię przy schizofrenii?
- Czy w leczeniu stosowane są inne leki poza lekami przeciwpsychotycznymi?
- Czy zawsze wymagana jest hospitalizacja pacjenta?
- Jak długo trwa leczenie choroby?
- Jakie są skutki uboczne stosowania leków przeciwpsychotycznych?
- Czym jest schizofrenia lekooporna?
Słownik pojęć
- Halucynacje (omamy) – błędne spostrzeżenia zmysłowe (wzrokowe, słuchowe, węchowe, dotykowe), które wydają się autentyczne, ale są generowane bez udziału bodźca zewnętrznego np. słyszenie nieistniejących głosów
- Urojenia – fałszywe przekonania, do których osoba doświadczająca jest bardzo silnie przekonana i które są odporne na racjonalne argumenty i dowody np. przekonanie, że ktoś jest śledzony, szpiegowany lub prześladowany.
- Zaburzenia poznawcze – problemy z kluczowymi procesami umysłowymi, takimi jak pamięć, uwaga, koncentracja, myślenie i rozwiązywanie problemów, które mogą utrudniać codzienne funkcjonowanie.
Jak leczona jest schizofrenia?
Przyjmuje się, że podstawą leczenia jest farmakoterapia [1, 3 ], w której zastosowanie mają leki przeciwpsychotyczne I, II lub III generacji. Zazwyczaj mają one formę doustną, jednak coraz częściej stosowane są w formie iniekcji, czyli zastrzyków domięśniowych lub podskórnych.
Technikami wspomagającymi farmakoterapię są psychoterapia, wsparcie grupowe oraz psychoedukacja.
Najczęściej stosowaną jest psychoterapia w nurcie poznawczo-behawioralnym (CBT). Ułatwia ona pacjentowi wgląd w chorobę oraz rozpoznawanie jej objawów. Ma też duże znaczenie dla walki z objawami negatywnymi, w tym z apatią, brakiem motywacji czy izolacją od rodziny i przyjaciół. W trakcie sesji indywidualnych pacjenci ćwiczą umiejętności społeczne i techniki radzenia sobie ze stresem, co ma ogromne znaczenie dla potencjalizacji efektów leczenia.
W leczeniu stosowane są także terapie rodzinne.
Spotkania grupowe mają natomiast na celu wzajemne wspieranie się osób o podobnych doświadczeniach, które mierzą się na co dzień z tymi samymi problemami i wyzwaniami. Grupy wsparcia osób ze schizofrenią w formie stacjonarnej nie są zazwyczaj dostępne w mniejszych miejscowościach. Jednak pojawiają się w internecie i mogą być dobrą, a czasami jedyną alternatywą dla pacjentów.
Psychoedukacja zazwyczaj obejmuje nie tylko pacjentów, ale także ich najbliższych. Ułatwia wgląd w chorobę i zrozumienie jej istoty. Większa świadomość może wpływać pozytywnie na przestrzeganie zaleceń lekarskich.
Czy schizofrenię można skutecznie wyleczyć?
Obecnie trudno mówić o leczeniu samej schizofrenii, gdyż precyzyjnie nie znamy jej przyczyn. Zgodnie ze współczesnym stanem wiedzy przyjmuje się, że farmakoterapia ma na celu leczyć objawy, a nie chorobę [3, str. 56].
Stosowanie neuroleptyków dąży do uzyskania całkowitej lub przynajmniej znacznej redukcji objawów, co udaje się osiągnąć u większości pacjentów stosujących się do zaleceń lekarskich.
Przyjmuje się, że poprawa stanu zdrowia pacjenta w procesie leczenia powinna mieć charakter wielokierunkowy i obejmować takie aspekty, jak:
➡️ zmniejszenie nasilenia objawów psychopatologicznych albo ich ustąpienie
➡️ korzystna zmiana funkcjonowania chorego
➡️ subiektywne poczucie osoby chorej, że jej stan się poprawił [3]
Stały rozwój medycyny, dostępnej wiedzy, technologii, a co za tym idzie leków sprawił, że psychiatrzy dysponują dzisiaj szerokim arsenałem o dużym potencjale uzyskania pozytywnej odpowiedzi na leczenie. Zgodnie z metaanalizą 45 badań z udziałem ponad 11 tys. pacjentów ze schizofrenią leki przeciwpsychotyczne wykazują dużą skuteczność zwłaszcza w przypadku łagodzenia objawów pozytywnych, takich jak omamy i urojenia. [4]
Czym są leki przeciwpsychotyczne I, II i III generacji w leczeniu schizofrenii?
Neuroleptyki, czyli leki przeciwpsychotyczne (LPP) pojawiły się w latach 50-tych ubiegłego stulecia.
Leki przeciwpsychotyczne I generacji
Zwane są inaczej klasycznymi/typowymi. Blokują receptory dopaminergiczne [1, 5]. Wykazują skuteczność w zakresie łagodzenia objawów pozytywnych na poziomie 75% w ciągu 6-14 tygodni stosowania [6]. Jednak nie dają odpowiedzi w zakresie redukcji objawów negatywnych, takich jak anhedonia, apatia, aspołeczność. Ich stosowanie wiąże się z wysokim ryzykiem działań niepożądanych, zwłaszcza w zakresie neurologicznym, a także mogą prowadzić do nasilenia objawów negatywnych. To sprawia, że dzisiaj są stosowane rzadziej, chociaż nie są całkowicie wyeliminowane z rynku.
Leki II generacji
LPPIIG powstały w latach 60. XX wieku. Jest to szeroka grupa substancji wyróżniająca się różnym mechanizmem działania, profilem klinicznym i działaniami niepożądanymi. Znajduje się w niej m.in., klozapina (najstarszy lek II generacji), olanzapina, kwetiapina, rysperydon, sertindol, zyprazydon i lurazydon,. Obok blokady receptorów dopaminergicznych mają istotny wpływ na przekaźnictwo serotoninergiczne. [7].
Neuroleptyki II generacji wykazują dużą skuteczność w łagodzeniu objawów negatywnych, a niektóre z nich, np. kwetiapina czy lurazydon mają też działanie przeciwdepresyjne. Pierwsza z nich jest również lekiem stosunkowo bezpiecznym u kobiet w ciąży, gdyż nie zwiększa ryzyka występowania wad wrodzonych u płodu. Jednak wpływa na wzrost prawdopodobieństwa cukrzycy u kobiet ciężarnych [7 – str. 107]. Nie powinna jednak być stosowana u kobiet w czasie karmienia.
Leki II generacji wykazują także mniej działań niepożądanych głównie w zakresie neurologicznym. Istnieje jednak duże ryzyko powikłań metabolicznych, w tym: wzrost apetytu i przyrost masy ciała, cukrzyca typu 2. Ich konsekwencją są m.in. choroby układu sercowo-naczyniowego (1- str. 192, 7- str. 103]
Leki III generacji
LPPIIIG to najbardziej zaawansowana grupa neuroleptyków, gdzie znajdziemy arypiprazol, kariprazynę i brekspiprazol. Wykazują one dużą skuteczność w łagodzeniu objawów pozytywnych i negatywnych, przy jednocześnie dobrym profilu działań niekorzystnych, zwłaszcza w zakresie powikłań metabolicznych. Pierwszy z nich wykorzystywany jest w leczeniu epizodów maniakalnych o nasileniu umiarkowanym i ciężkim zarówno u dorosłych, jak i u dzieci już od 13 roku życia [7 – str. 115]
Czym są LAI i kiedy się je stosuje?
LAI (long-acting injections) to leki przeciwpsychotyczne głównie II generacji podawane w formie zastrzyków o przedłużonym uwalnianiu. Zwane są inaczej „depotami” lub „lekami długodziałającymi”. W ich przypadku substancja czynna jest zmodyfikowana chemicznie (np. w postaci estrów, jak dekanian czy palmitian) lub zamknięta w specjalnych nośnikach (mikrosfery polimerowe). Dzięki temu rozpuszcza się i wchłania bardzo powoli z miejsca podania do krwiobiegu. Iniekcja (domięśniowa/podskórna) tworzy „depozyt” leku w tkance, z którego stopniowo się on uwalnia. W efekcie stężenie substancji czynnej utrzymuje się w organizmie przez tygodnie, bez konieczności codziennego przyjmowania tabletek. Daje to „poduszkę farmakologiczną” i zabezpiecza chorego przez długi czas.
LAI podawane są w warunkach ambulatoryjnych, najczęściej co 2-4 tygodnie, chociaż na rynku istnieją też leki, gdzie czas pomiędzy iniekcjami wydłuża się nawet do 3 miesięcy,
Wśród największych korzyści stosowania LAI wymienia się:
➡️ poprawę w zakresie przestrzegania zaleceń lekarskich poprzez ograniczenie częstotliwości przyjmowania leku
➡️ lepszą kontrolę procesu leczenia i stanu zdrowia pacjenta
➡️ możliwość szybszej reakcji w przypadku nieprzyjęcia dawki
➡️ zmniejszenie ryzyka nawrotów i hospitalizacji
➡️ odciążenie najbliższych poprzez przeniesienie części odpowiedzialności na zespół ambulatoryjny
LAI są coraz częściej wykorzystywaną i polecaną, ze względu na dodatkowe pozytywne cechy, formą leczenia w procesach terapeutycznych. Można je wdrożyć lub też odstawić na każdym etapie leczenia, a decyzję podejmuje lekarz prowadzący.
Kiedy należy wdrożyć farmakoterapię przy schizofrenii?
Najczęściej farmakoterapia lekami przeciwpsychotycznymi następuje, kiedy objawy nie dają wątpliwości co do wystąpienia epizodu choroby. Tymczasem według Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11 diagnozę w kierunku schizofrenii można rozpocząć, jeśli charakterystyczne objawy utrzymują się co najmniej miesiąc [1-str. 169].
Jednak zdania specjalistów nie są tu jednoznaczne, bowiem najnowsze Międzynarodowe Wytyczne Leczenia Algorytmicznego (INTEGRATE) wskazują, że neuroleptyki mogą, a nawet powinny być proponowane osobom, które doświadczyły tygodnia lub więcej objawów psychotycznych z towarzyszącym dystresem lub upośledzeniem funkcjonalnym, a jednocześnie nie mają diagnozy schizofrenii [8 ]
Przy wdrażaniu farmakoterapii należy całkowicie zaufać lekarzowi, który na podstawie wyników badań, obserwacji pacjenta oraz wywiadu rodzinnego dokona wyboru czasu oraz rodzaju leku przeciwpsychotycznego
Czy w leczeniu stosowane są inne leki poza lekami przeciwpsychotycznymi?
W leczeniu schizofrenii zazwyczaj stosuje się monoterapię. Istnieją jednak sytuacje, w których jest ona niewystarczająca. W celu potencjalizacji efektów stosuje się wówczas dodatkowo:
➡️ inny lek przeciwpsychotyczny – zazwyczaj o odmiennym profilu działania
➡️ stabilizator nastroju (lek normotymiczny) – w przypadku wahań nastroju, drażliwości itp.
➡️ lek przeciwdepresyjny – w przypadku, gdy zastosowany neuroleptyk nie łagodzi objawów negatywnych
➡️ lek anksjolityczny o działaniu przeciwlękowych – głównie z grupy benzodiazepin
[3 – str. 72-75]Czy zawsze wymagana jest hospitalizacja pacjenta?
Chociaż nadal pokutuje przekonanie, że osoby w epizodzie schizofrenii powinny przebywać na stosownych oddziałach szpitalnych i pod całodobową kontrolą wykwalifikowanego zespołu medycznego, w praktyce odchodzi się od takiego modelu. Wynika on w dużej mierze z niewielkiej wiedzy i braku świadomości społecznej na temat choroby, czego efektem jest ostracyzm i stygmatyzacja pacjentów.
Dzisiaj stawia się głównie na opiekę środowiskową i ambulatoryjną, które pozwalają pacjentowi przebywać stale w znanym i bezpiecznym środowisku domowym, a jednocześnie minimalizują stopień izolacji społecznej, towarzyskiej czy zawodowej.
Hospitalizacja stosowana jest w przypadku pacjentów z ostrym przebiegiem choroby, znacznym nasileniem objawów psychotycznych, w sytuacjach gdy stanowi on zagrożenie zarówno dla siebie, jak i dla zdrowia i życia innych osób. [1 – str. 197].
Jednak nadal problemem przy schizofrenii jest wysoka adherencja. Pacjenci często zmieniają dawki leków lub całkowicie odstawiają neuroleptyki bez konsultacji z lekarzem. W takich sytuacjach ryzyko silnego nawrotu objawów w ciągu 2 lat, w stopniu wymagającym hospitalizacji, wynosi nawet 80% [1- str. 199]
Jak długo trwa leczenie?
Schizofrenia jest ciężką chorobą o charakterze przewlekłym, U ok. 20% pacjentów przebieg jest korzystny, w znikomym procencie udaje się uzyskać trwały i pełny powrót do zdrowia. Większość jednak wymaga stałej opieki, a często też wsparcia instytucjonalnego [1- str. 199]. Jednak przy regularnym stosowaniu leków zgodnie z zaleceniami notowana jest znaczna lub całkowita remisja objawów.
Długość trwania leczenia jest kwestią indywidualną. Wpływa na nią wiele czynników, takich jak, przebieg epizodu, nasilenie i długość objawów, odpowiedź pacjenta na leczenie, jego współpraca z lekarzem, a także czy jest to pierwszy epizod czy już nawrót choroby.
Zgodnie z wytycznymi orientacyjny czas farmakoterapii wynosi w przypadku:
➡️ I epizodu – 1-6 miesięcy leczenia ostrych objawów; 1-2 lata leczenia podtrzymującego
➡️ kolejnych epizodów – 2-6 miesięcy leczenia ostrego; kilka lat leczenia podtrzymującego
➡️ zaostrzenia objawów – 2-6 miesięcy leczenia ostrego; kilka lat leczenia podtrzymującego
Przy diagnozie przewlekłej psychozy przez co najmniej kilka lat stosuje się leczenie podtrzymujące. [3-str. 68]
Jakie są skutki uboczne stosowania leków przeciwpsychotycznych?
Większe prawdopodobieństwo niepożądanych działań neuroleptyków notuje się w przypadku leków I generacji, zwłaszcza w obszarze neurologicznym. Występują, m.in.:
➡️ objawy parkinsonowskie (sztywność, drżenie, złośliwy zespół neuroleptyczny – u ok. 20-35% pacjentów; w większości przypadków ustępują po zmianie leku przeciwpsychotycznego
➡️ dyskinezy późne, czyli mimowolne ruchy rąk, nóg, tułowia, a także w okolicach twarzy) – występują u ok. 20% pacjentów; mają charakter trwały
W przypadku leków II generacji najczęściej występują objawy metaboliczne, w tym
➡️ znaczny przyrost wagi,
➡️ zespół metaboliczny,
➡️ cukrzyca typu 2,
Ponadto zdarza się, że pacjenci zgłaszają:
➡️ zaburzenia funkcji seksualnych (obniżenie libido i problemy z osiągnięciem satysfakcji seksualnej),
➡️ stany zakrzepowe
➡️ problemy sercowo-krążeniowe
➡️ hiperprolaktynemia
Jeśli masz wątpliwości dotyczące swojej terapii lub doświadczasz niepokojących objawów, nie przerywaj samodzielnie leczenia! (nagłe odstawienie leków może być niebezpieczne), ale skontaktuj się z lekarzem – powiedz o swoich objawach – lekarz oceni, czy mogą być związane z zastosowanym leczeniem.
Czym jest schizofrenia lekooporna?
Diagnozę depresji schizofrenii lekoopornej stawia się zazwyczaj, jeśli nie ma odpowiedzi pacjenta na przynajmniej dwie próby leczenia różnymi lekami przeciwpsychotycznymi w odpowiedniej dawce i przez odpowiedni czas, z zachowaniem współczynnika współpracy w leczeniu na poziomie co najmniej 80% [1-str.197].
Szacuje się, że może ona dotykać 30% pacjentów [1-str.197].
Największy potencjał leczenia depresji lekoopornej wykazuje klozapina, zwłaszcza jeśli wdrożona jest do leczenia odpowiednio wcześnie. Kluczowe przy włączeniu klozapiny zalecana jest stała kontrola morfologii krwi i parametrów metabolicznych..
Żródła
[1] – Gałecki. P, Szulc A., Psychiatria. Rozpoznawania według ICD-11”, TOM 1, Edra Udra&Partner, Wrocław 2023[2] Sampogna G, Di Vincenzo M, Giuliani L, Menculini G, Mancuso E, Arsenio E, Cipolla S, Della Rocca B, Martiadis V, Signorelli MS, Fiorillo A. Systematyczny przegląd skuteczności leków przeciwpsychotycznych na jakość życia pacjentów ze schizofrenią. Brain Sci. 2023 10 listopada; 13(11):1577. doi: 10.3390/brainsci13111577. PMID: 38002537; PMCID: PMC10669728
[3] Jerema M., Farmakoterapia schizofrenii. Zasady ogólne”, w: Jarema M. Dudek D. Anczewska M. Pudlo R., Kunert Ł., Fudalej S., Schizofrenia. Rozpoznanie Leczenia, Psychiatria, w Gabinecie lekarza specjalisty, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2025, st. 56
[4] Stefan Leucht, Johannes Schneider-Thoma, Angelika Burschinski, Natalie Peter, Dongfang Wang, Shimeng Dong, Maximilian Huhn, Adriani Nikolakopoulou, Georgia Salanti, John M. Davis, Long-term efficacy of antipsychotic drugs in initially acutely ill adults with schizophrenia: systematic review and network meta-analysis, World Psychiatry, 9 May 2023, https://doi.org/10.1002/wps.21089
[5] Kunert Ł. , Klasyczne leki przeciwpsychotyczne, w. Jerema M., Farmakoterapia schizofrenii. Zasady ogólne”, w: Jarema M. Dudek D. Anczewska M. Pudlo R., Kunert Ł., Fudalej S., Schizofrenia. Rozpoznanie Leczenia, Psychiatria, w Gabinecie lekarza specjalisty, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2025, str. 79
[6] Szulc A., Samochowiec J., Schizofrenia z objawami negatywnymi. Obciążenie chorobą pacjentów i ich bliskich, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2019, str. 20
[7] Dudek D., Leki przeciwpsychotyczne II i III generacji, w: Jerema M., Farmakoterapia schizofrenii. Zasady ogólne”, w: Jarema M. Dudek D. Anczewska M. Pudlo R., Kunert Ł., Fudalej S., Schizofrenia. Rozpoznanie Leczenia, Psychiatria, w Gabinecie lekarza specjalisty, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2025, str. 105-107
[8] Robert A McCutcheon, Toby Pillinger, Ioana Varvari, Sean Halstead, Olatunde O Ayinde, Nicolás A Crossley, Christoph U Correll, Margaret Hahn, Oliver D Howes, John M Kane, Thomas Kabir, Åsa Konradsson-Geuken, Belinda Lennox, Christy Lai Ming Hui, Susan L Rossell, Marco Solmi, Iris E Sommer, Heidi Taipale, Hiroyuki Uchida, Ganesan Venkatasubramanian, Nicola Warren, Ofer Agid, Celso Arango, Andrea de Bartolomeis, Robert A Bittner, Rodrigo A Bressan, Robert W Buchanan, Giacomo Cecere, Eric Y H Chen, Leslie Citrome, Sonia Dollfus, Serdar M Dursun, Bjørn H Ebdrup, Helio Elkis, Robin Emsley, Emilio Fernandez-Egea, Wolfgang Fleischhacker, Oliver Freudenreich, Ary Gadelha, Shiral S Gangadin, Fiona Gaughran, Jaime Eduardo Cecilio Hallak, Alkomiet Hasan, Philipp Homan, Sameer Jauhar, Stefan Kaiser, Jun Soo Kwon, Jimmy Lee, Stefan Leucht, Jan Libiger, Markus F Leweke, James H MacCabe, Stephen R Marder, Tiago Reis Marques, Ingrid Melle, Armida Mucci, Shinichiro Nakajima, Brian O’Donoghue, Akin Ojagbemi, Benjamin I Perry, J L Roos, Jose M Rubio, Janusz K Rybakowski, Gabriele Sachs, Cynthia O Siu, Takefumi Suzuki, David M Taylor, Hiroyoshi Takeuchi, Jagadisha Thirthalli, Neil Thomas, Alp Üçok, Shivarama Varambally, Octavian Vasiliu, Elias Wagner, Dan Siskind, INTEGRATE: international guidelines for the algorithmic treatment of schizophrenia, The Lancet Psychiatry, Volume 12, Issue 5, 2025, Pages 384-394, ISSN 2215-0366, https://doi.org/10.1016/S2215-0366(25)00031-8.(https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2215036625000318)
[9] Pudlo R., Klozapina, w: Jerema M., Farmakoterapia schizofrenii. Zasady ogólne”, w: Jarema M. Dudek D. Anczewska M. Pudlo R., Kunert Ł., Fudalej S., Schizofrenia. Rozpoznanie Leczenia, Psychiatria, w Gabinecie lekarza specjalisty, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2025, str. 91
