Zgodnie z najnowszym raportem ESPAD po wyroby tytoniowe sięga blisko 39% 15- i 16-latków oraz 58% starszych nastolatków (17-18 lat). Chociaż oznacza to tendencję spadkową na przestrzeni kilku lat, to jednak w tym samym czasie gwałtownie rośnie popularność papierosów elektronicznych. Tymczasem kolejne, amerykańskie badania wykazały, że papierosy, zarówno te klasyczne, jak i elektroniczne powodują znaczny wzrost ryzyka wystąpienia zaburzeń depresyjnych i lękowych wśród młodzieży. Zwiększają też prawdopodobieństwo sięgania po inne używki i wystąpienia uzależnień w wieku dorosłym. Okazuje się, że propagowane początkowo jako te “lepsze zamienniki” klasycznego tytoniu, e-papierosy także mają swoją ciemną stronę. Dzisiaj mówimy o niej głośno.
W dalszej części artykułu:
E-papierosy a zdrowie psychiczne nastolatków: Jak palenie e-papierosów wpływa na zagrożenie depresją i uzależnieniem w wieku dorosłym
Wśród wyrobów tytoniowych to właśnie te elektroniczne cieszą się największą popularnością młodych ludzi. Kilka lat temu promowane jako zdrowsza alternatywa, która nie niesie ze sobą tak dużego ryzyka chorób onkologicznych płuc, zyskała przychylność nie tylko młodych ludzi, ale także dorosłych. Ci bez obaw sprzedawali nieletnim e-papierosy i waporyzatory, co doprowadziło do pogłębiania się zjawiska nałogów osób nieletnich. Ostatnio rynek zasiliły również saszetki nikotynowe. Wszystkie te wyroby charakteryzuje wyjątkowo łatwa dostępność zwłaszcza online, gdzie praktycznie nie ma ograniczeń wiekowych, a przestrzegania prawa jest bezproblemowo omijane.
Tymczasem ostatnie badania wskazują, że e-papierosy, mimo braku substancji smolistych, wcale nie są mniej niebezpieczne. W równym stopniu prowadzą do chorób somatycznych, ale też są czynnikiem wpływającym na zdrowie psychiczne. Według najnowszego badania ankietowego przeprowadzonego przez amerykańskich naukowców z West Virginia University palenie e-papierosów aż dwukrotnie zwiększa ryzyko wystąpienia depresji i stanów lękowych, zwłaszcza o silnym przebiegu. Objawy zaostrzonych zaburzeń psychicznych zgłaszało 42,1% uczniów palących. Tymczasem w grupie osób, które nie miały kontaktu z e-papierosami, współczynnik ten wynosił 21% [1]
E-papierosy a zdrowie psychiczne nastolatków: Czy papieros elektroniczny rzeczywiście nie uzależnia?
Badanie wykazało również korelację pomiędzy obniżonym nastrojem, używaniem e-papierosów oraz wystąpieniem nałogów:
➡️ ponad 28% uczniów palących e-papierosy z nasilonymi objawami depresyjnymi i lękowymi przyznała, że myśli o sięgnięciu po używkę w ciągu pierwszych 30 minut po przebudzeniu, co wskazuje na uzależnienie;
➡️ blisko 38% badanych z objawami depresji i sięgającymi po e-papierosy przyznały się do silnych zachcianek [1].
Warto wspomnieć, że czysta nikotyna jest jedną z najsilniej i najszybciej uzależniających substancji psychoaktywnych. Niepokojących wyników dostarcza badanie z 2018 roku przeprowadzone w Katowicach na 245 studentach różnych wydziałów. Średni wynik FTND (test Fagerstroma stosowany do oceny stopnia uzależnienia) wśród wyłącznych użytkowników e-papierosów był ponad dwukrotnie wyższy niż wśród tradycyjnych palaczy. Co więcej, to oni częściej sięgali po nikotynę w ciągu 30 minut po przebudzeniu i mieli większe trudności z powstrzymaniem się od palenia w miejscach zabronionych [2]
Wcześniejsze badania i metaanalizy jasno pokazują też, że u osób palących zwiększa się prawdopodobieństwo sięgania po inne używki. Nastolatki palące e-papierosy są aż 3-krotnie bardziej narażone na sięganie po klasyczne wyroby tytoniowe w dorosłym życiu, a ryzyko stosowania marihuany i alkoholu rośnie 3-6-krotnie.
Z analizy przeprowadzonej w 2017 r. przez amerykańskich naukowców wynika, że wśród nastolatków regularnie sięgających po papierosy: 93% sięgało w tym czasie po inną substancję psychoaktywną. Natomiast wśród tych, którzy zrezygnowali z ich palenia na więcej niż 30 dni:
➡️ 87% piło w tym czasie wyroby alkoholowe
➡️ 73% sięgało po tytoń w różnej postaci
➡️ 66% przyjmowało produkty konopne. [3]
Wszystkie te informacje potwierdziły wcześniejsze badania, które jasno wskazywały na silny związek między stosowaniem wyrobów tytoniowych a stanem zdrowia psychicznego w szczególności osób w wieku dojrzewania i wczesnej dorosłości. [4.5]
Warto jednocześnie zaznaczyć, że jest to korelacja w obu kierunkach – zły stan zdrowia psychicznego, kryzysy i zaburzenia psychiczne w sposób znaczący zwiększają ryzyko inicjacji nikotynowej, w szczególności poprzez e-papierosy, uważane za zdrowszą opcję. [4]
Papierosy w statystykach: Ile polskich dzieci i nastolatków pali?
Przegląd publikacji dotyczących stosowania e-papierosów na świecie wykazał znaczny wzrost ich popularności zwłaszcza w grupie nastolatków. Według metaanalizy 53 badań przeprowadzonych na przełomie 2014-2023 średni wskaźnik używania e-papierosów przez młode osoby (9–25 lat) wyniósł w Polsce 21%, co uplasowało nas na jednym z najwyższych miejsc. Przed nami były Stany Zjednoczone (24%) i Szwecja (24%). [6]
Najnowsze dane z naszego rynku są jeszcze bardziej przerażające. Bez wątpienia e-papierosy są najchętniej wybieranym produktem nikotynowym. Zgodnie z najnowszym raportem ESPAD w 2024 r. po klasyczne wyroby tytoniowe sięga blisko 39% 15- i 16-latków oraz 58% starszych uczniów (17-18 lat). Tymczasem e-papierosy przynajmniej raz w życiu paliło 69,5% ankietowanych ze starszej grupy i 56,7% z młodszej kohorty badanych. [7]. Co więcej, jak wskazują dane z badań prowadzonych na katowickich uczelniach, to właśnie e-papierosy są pierwszym wyborem przy inicjacji nikotynowej. [2]
Co pociąga młodzież w e-papierosach?
Z pewnością przyczyn ich popularności jest co najmniej kilka.
➡️ Jednym z ważnych czynników środowiskowych jest presja rówieśnicza i chęć dopasowania się do grupy. Potrzeba przynależności i poczucia wspólnoty z kolegami zachęca, lub raczej “zmusza”, nastolatki do podobnego postępowania, nawet gdy sami uważają je za niewłaściwe.
➡️ Działania marketingowe producentów stosujących precyzyjne chwyty reklamowe i sprzedażowych dostosowane dokładnie pod nieletnich odbiorców lub młodych dorosłych, które budzą nieodpartą ciekawość spróbowania, chociażby po to, by czuć się “modnym”.
➡️ Brak rzetelnej wiedzy na temat konsekwencji stosowania e-papierosów. Nadal panuje błędne przekonanie, że są one zdrowszą alternatywą dla klasycznych wyrobów ze względu na brak substancji smolistych. Tymczasem nikotyna uzależnia w nich bardziej niż w tradycyjnych papierosach, a wapowanie w równym stopniu prowadzi do problemów w układzie oddechowym i krążeniowym, a także do licznych konsekwencji w obszarze zdrowia psychicznego. Warto też wspomnieć, że dym z e-papierosów to nie tylko para wodna, ale też formaldehyd, aceton i metale ciężkie, a także glikol, który na stałe pozostaje w organizmie.
➡️ Szeroka gama smaków e-papierosów zachęca do spróbowania. Wanilia, owoce leśne, guma balonowa – to tylko kilka z najbardziej atrakcyjnych opcji wybieranych przez młodzież. Jak podają wyniki badań ankietowych z USA, jest to jeden z 10 głównych powodów zachęcających do e-papierosów. Opcje smakowe wybierało 9 na 10 palących uczniów gimnazjum i liceum. [8]
➡️ Lepsza dostępność i niższa cena e-papierosów w stosunku do niektórych klasycznych wyrobów tytoniowych.
Jak rozpoznać uzależnienie od e-papierosów?
Rozpoznanie uzależnienia od papierosów czy e-papierosów jest stosunkowo trudne. Z jednej strony istnieje duże przyzwolenie społeczne dla palenia, co wynika z braku wiedzy na temat całego spektrum konsekwencji zdrowotnych. Z drugiej strony jest to nałóg uznawany za relatywnie niegroźny dla otoczenia, a jego symptomy nie od razu są tak oczywiste.
O stosowaniu przez nastolatka e-papierosów świadczy przede wszystkim nienaturalny zapach wynikający ze użytych w nich substancji smakowych. Zazwyczaj jest on słodki, czasem mdły, ale zawsze dość intensywny.
Rodzice mają większą szansę na jego wyczucie, gdyż, jak pisaliśmy, wielu uzależnionych od e-papierosów często sięga po nie w ciągu 30 minut po przebudzeniu.
Natomiast uzależnienie od nikotyny zazwyczaj objawia się na początku problemami z koncentracją, która spada dość szybko w krótkim odstępie czasu. Jest to spowodowane rosnącą chęcią zapalenia. Pojawia się również irytacja, frustracja, a w przypadku długich przerw między dawkami – także agresja słowna i fizyczna.
Depresja i lęki wśród dzieci i młodzieży: Czy to realny problem?
Według danych Światowej Organizacji zdrowia 15% nastolatków na świecie żyje z przynajmniej jedną formą zaburzenia psychicznego. Do najczęstszych należą lęki, fobie, zwłaszcza fobia społeczna, a także depresja. Zgodnie z szacunkami WHO ta ostatnia występuje u 1,3% nastolatków w wieku 10–14 lat oraz u 3,4% osób w wieku 15–19 lat. [9]
W Polsce według raportu “Młode głowy” nawet co trzeci uczeń (blisko 30%) miał podczas ankiety podejrzenie depresji, a 28% z badanych nie miało chęci do życia. [10]
Zgodnie z danymi raportu “NFZ O Zdrowiu. Depresja” tylko w 2023 r. liczba osób w wieku 0-17 lat, którym udzielono świadczeń z tytułu depresji wyniosła blisko 32 tys. W grupie 18-34-latków było to już ponad 123 tys. pacjentów. [11]
Objawy depresji u nastolatków: Co powinno nas zaniepokoić w zachowaniu nastolatka?
Rozpoznanie depresji u nastolatka jest dużym wyzwaniem. Okres dojrzewania charakteryzuje się – z neurobiologicznego punktu widzenia – znaczną przebudową mózgu, co ma ogromny wpływ na zachowanie dorastających osób. Przekłada się na często irracjonalne – z punktu widzenia dorosłych – działania czy podejmowanie ryzykownych kroków. To także dla nastolatka czas poszukiwania swojej tożsamości, odcinania się od rodziców, którzy nie pełnią już roli bohaterów i jedynych kierunkowskazów postępowania.
Jednak w przypadku pojawienia się pewnych symptomów, warto przyglądać się młodym ludziom uważniej. Depresja jest bowiem zaburzeniem, które wpływa na funkcjonowanie na wszystkich polach życia, utrudniając właściwy rozwój, wykorzystanie swojego potencjału, ale też obarczona jest największym ryzykiem zdarzeń suicydalnych.
W depresji cierpi dusza, a w przypadku nastolatków i młodych dorosłych jest ona szczególnie wrażliwa i podatna na negatywne czynniki zewnętrzne.
Co zatem powinno zwrócić naszą uwagę?
➡️ Zmiana zachowania. Osoby w depresji, w tym także nastolatkowie, unikają relacji społecznych. Bywają wycofani, rezygnują z życia towarzyskiego, odsuwają się od dotychczasowych przyjaciół.
➡️ Wzrost poziomu irytacji, złości i agresji słownej czy nawet fizycznej. Takie zachowania częściej występują u nastolatków z zaburzeniem nastroju niż u osób dorosłych. Zazwyczaj dotyczą młodych chłopców, chociaż mogą też zdarzać się u dziewcząt.
➡️ Rezygnacja z dotychczasowego hobby przy jednoczesnym braku nowych zainteresowań. Jest to związane m.in. z anhedonią, czyli utratą umiejętności odczuwania przyjemności nawet z rzeczy, które kiedyś cieszyły.
➡️ Obniżenie wyników w nauce, a także wzrost absencji. Nastolatkowie w depresji odczuwają duży spadek koncentracji, często cierpią na zaburzenia snu, co skutkuje spadkiem zdolności poznawczych, co ma istotny wpływ na przyswajanie wiedzy.
➡️ Zaburzenia łaknienia. Może wystąpić zarówno wzrost, jak i obniżenie apetytu w stopniu znaczącym. Skutkiem tego jest gwałtowny przyrost lub spadek masy ciała.
➡️ Krytyka własnego ciała, możliwości, sprawstwa. Charakterystyczne dla nastolatka w depresji jest poczucie własnej wartości. Porównując się w tym wieku z rówieśnikami, czują się gorsi, mniej zdolni, mniej towarzyscy, atrakcyjni itp. Te subiektywne odczucia mają tendencję do pogłębiania się, czasem są werbalizowane i wtedy trzeba zwrócić na nie szczególną uwagę.
Program pilotażowy Fundacji Nie Widać Po Mnie w woj. pomorskim
“Mocne wsparcie” to nowy program pilotażowy realizowany w ramach naboru: Zbudowanie systemu koordynacji i monitorowania regionalnych działań na rzecz kształcenia zawodowego, szkolnictwa wyższego oraz uczenia się przez całe życie, w tym uczenia się dorosłych. Skierowany jest do osób dorosłych pracujących wspierających młodzież i młodych dorosłych (do 26 roku życia) w kryzysie psychicznym, a także wszystkich, którzy tworzą ich otoczenie i mają realny wpływ na ich rozwój.
Jego nadrzędnym celem jest nabycie i wzmocnienie umiejętności osób dorosłych pracujących z młodzieżą i młodymi dorosłymi do identyfikowania trudnych sytuacji młodych ludzi (młodzieży i młodych dorosłych do 26 r. ż.) oraz podejmowania skutecznych działań wspierających.
W ramach programu prowadzimy:
➡️ warsztaty stacjonarne i online z zakresu m.in. najczęstszych zaburzeń i kryzysów psychicznych u nastolatków i młodych dorosłych – czynników ryzyka, katalizatorów, objawów i świadczenia kompleksowego wsparcia zarówno w szkole, jak i w środowisku domowym;
➡️ spotkania indywidualne online i stacjonarne, podczas których analizujemy mocne i słabe strony uczestnika, dostarczamy narzędzi i wskazówek do uważnej obserwacji młodzieży i młodych dorosłych, właściwej, wspierającej komunikacji z osobą w kryzysie; celem spotkań indywidualnych jest też praca nad własnymi kompetencjami psychospołecznymi;
➡️ mentoring i superwizje, których zadaniem jest utrwalenie efektów szkolenia;
Program kierujemy do osób dorosłych z woj. pomorskiego, pracujących z młodzieżą i młodymi dorosłymi, czyli do:
➡️ rodziców i opiekunów prawnych nastolatków
➡️ nauczycieli i wychowawców
➡️ pedagogów i psychologów szkolnych
➡️ pracowników instytucji społecznych
➡️ pracowników NGO.
Więcej o programie na stronie poświęconej projektowi “Mocne wsparcie”: Mocne wsparcie – psychoedukacja dorosłych z woj. pomorskiego
Projekt „Zbudowanie systemu koordynacji i monitorowania regionalnych działań na rzecz kształcenia zawodowego, szkolnictwa wyższego oraz uczenia się przez całe życie, w tym uczenia się dorosłych” jest finansowany w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności.
Źródła
- VanFrank B, Williams TR, Alcantara IC, Hertz M, Al-Shawaf M, Meyers C, et al. E-Cigarette Use and Symptoms of Depression and Anxiety Among US Middle and High School Students. Prev Chronic Dis 2025;22:250186. DOI: http://dx.doi.org/10.5888/pcd22.250186
- Jankowski M, Krzystanek M, Zejda JE, Majek P, Lubański J, Lawson JA, Brozek G. E-papierosy są bardziej uzależniające niż tradycyjne papierosy – badanie na wysoko wykształconej młodzieży. Int J Environ Res Publiczna Służba Zdrowia. 27 czerwca 2019; 16(13):2279. DOI: 10.3390/ijerph16132279. PMID: 31252671; PMCID: PMC6651627.
- Jennifer L Pearson, Understanding the Complex Relationship Between E-cigarette Use, Other Substance Use, and Mental Health in Adolescence, Nicotine & Tobacco Research, Volume 23, Issue 3, March 2021, Pages 413–414, https://doi.org/10.1093/ntr/ntaa274
- Becker TD, Rice TR. Wapowanie młodzieży: przegląd i aktualizacja globalnej epidemiologii, ryzyka zdrowia fizycznego i behawioralnego oraz kwestii klinicznych. Eur J Pediatr. luty 2022; 181(2):453-462. DOI: 10.1007/s00431-021-04220-x. Epub 2021 15 sierpnia. PMID: 34396473; PMCID: PMC8364775.
- Bhave SY, Chadi N. E-papierosy i wapowanie: globalne ryzyko dla nastolatków. Indyjska pediatria. 15 kwietnia 2021; 58(4):315-319. PMID: 33883308.
- Kim J, Lee S, Chun J. An International Systematic Review of Prevalence, Risk, and Protective Factors Associated with Young People’s E-Cigarette Use. Int J Environ Res Public Health. 2022 Sep 14;19(18):11570. doi: 10.3390/ijerph191811570. PMID: 36141845; PMCID: PMC9517489.
- Sierosławski J., Sierosławska U., Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną. Raport z ogólnopolskich badań ankietowych zrealizowanych w 2024 r., Europejski Program Badań Ankietowych w Szkołach ESPAD, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 2024
- https://www.cdc.gov/tobacco/e-cigarettes/why-youth-vape.html
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-mental-health
- Fundacja UNAWEZA, Młode głowy. Otwarcie o zdrowiu psychicznym. Raport z badania zdrowia psychicznego, poczucia własnej wartości i sprawczości wśród młodych ludzi”, Warszawa, 2023
- “NFZ o Zdrowiu. Depresja”: https://www.ezdrowie.gov.pl/portal/home/badania-i-dane/zdrowe-dane/raporty/nfz-o-zdrowiu-depresja
