Czuj(ni) – Psychoedukacja w zakresie rozpoznawania i przeciwdziałania skutkom uzależnień
Uzależnienie od Internetu dzieci i nastolatków. Czy to realny problem? Dzieci w sieci są. A tym samym narażone są na dostęp do nieodpowiednich treści, agresję, przemoc seksualną i wykorzystanie. Co więcej, Internet, media społecznościowe, shorts’y to poważne źródło uzależnień dzieci i nastolatków. Dlaczego sieć to tak duże zagrożenie? W czym tkwi problem? Jak zmniejszyć ryzyko uzależnienia dzieci i nastolatków od Internetu i komputera, mediów społecznościowych czy gier online? Co może zrobić w tym kierunku szkoła? Temat poruszamy zaraz po obchodach Międzynarodowego Dnia bez Komputera, które przypada na 7 maja.
W dalszej części artykułu:
- Dzieci w sieci: Jak i ile z internetu korzystają dzieci i nastolatkowie?
- Największe zagrożenia w sieci: Na co narażeni są nieletni?
- Uzależnienie dzieci i nastolatków od internetu i cyfrowych narzędzi: Czy to naprawdę tak duży problem?
- Konsekwencje uzależnienia dzieci i nastolatków od internetu: Jakie koszty ponosi dziecko?
- Właściwa postawa dzieci i nastolatków w sieci: Czy zakazy zmniejszają ryzyko uzależnienia od Internetu?
- Czuj(ni) – Co znajdziesz w programie Fundacji Nie Widać Po Mnie?
Dzieci w sieci: Jak i ile z internetu korzystają dzieci i nastolatkowie?
W sieci jest już nie tylko młodzież. Nikogo nie dziwi kilkulatek z telefonem w ręku śmigający po filmikach z YouTube czy scrollujący TikToka. Jak pokazują dane opublikowane w raporcie „Internet dzieci”, w 2024 r. z Internetu regularnie korzysta aż 85,6% nieletnich w wieku 7-14 lat i blisko 100% 15-18-latków. [1].
Równie zastanawiające i przerażające są dane dotyczące czasu, jaki poświęcają oni na buszowaniu po stronach www. Obie badane grupy wiekowe należą do tzw. “heavy userów”, czyli osób, które na tle populacji 7-75 lat charakteryzują się największą obecnością w sieci. Średni czas użytkowania Internetu przez najmłodszych (7-14 lat) wynosił w 2024 r. 4 godziny i 29 minut dziennie, gdy tymczasem starsi nastolatkowie po sieci buszowali 4 godziny i 28 minut każdego dnia. Czas ten znacząco wydłuża się w weekendy.
Bardziej optymistycznych danych dostarcza Raport NASK z 2023 roku [2]. W badaniu ankietowym większość dzieci i nastolatków wskazała, że zarówno w dni powszednie, jak i w weekendy spędza w internecie od 2 do 4 godzin.
Niestety w dni wolne znacząco rośnie odsetek nieletnich, którzy w sieci buszują dłużej – 4-6, a nawet 6-8 godzin. Natomiast blisko 9% ankietowanych przyznało się, że jest to wtedy więcej niż 12 godzin. [2]
Zgodnie z raportem swój pierwszy komputer z dostępem do Internetu ankietowani dostają średnio w wieku 8 lat i 8 miesięcy. [2]
Uzależnienie dzieci i nastolatków od internetu: Czego szukają dzieci i nastolatkowie w sieci?
Popularność internetu wśród dzieci i młodzieży wynika, m.in. z jego dostępności, a także dużej akceptacji społecznej. W końcu zarówno w oczach nieletnich, jak i dorosłych z ich otoczenia sieć postrzegana jest jako źródło wiedzy i interakcji społecznych — nawiązywania i utrzymywania kontaktów z rówieśnikami. Tymczasem, jak pokazują wyniki wspomnianego raportu “Internet dzieci”, najbardziej popularne wśród nieletnich są funkcjonalności, takie jak: społeczność, streaming i usługi, rozumiane jako komunikatory i poczty email. [1]
Reprezentanci młodszej grupy wiekowej (7-14 lat) najwięcej czasu spędzają na portalach społecznościowych, a wynosi on ponad 2 godziny dziennie. Tymczasem, zgodnie z prawem i deklaracją samych twórców platform, nie mają do nich dostępu osoby poniżej 13 roku życia. Raport jest dowodem na to, że te zapewnienia to fikcja.
Natomiast na treści edukacyjne dzieci w grupie wiekowej 7-14 lat poświęcają jedynie 5 minut 30 sekund dziennie, u 15-18-latków jest to 6 minut, co stanowi ułamek czasu ich obecności w sieci.
Największe zagrożenia: Na co narażeni są nieletni?
Niezaprzeczalnie Internet nie jest złem samym w sobie. Może być funkcjonalnym narzędziem do nauki i poszerzania zainteresowań. Jednak istotnym problemem jest niekontrolowana ilość i rodzaj treści, które się w nim znajdują, a także niereglamentowana i nieograniczona ich dostępność dla osób nieletnich.
Pornografia
Bez większego problemu znajdą oni tu treści o charakterze erotycznym. Sięga po nie ponad 53% nastolatków ze starszej grupy wiekowej i ponad 51% dzieci w wieku 7-14 lat. [1] Jak podaje jeden z twórców analizy, pierwszy kontakt z treściami o charakterze erotycznym następuje średnio w wieku 9-10 lat. [1]
Przemoc w sieci
Cyberbullying to dzisiaj poważny problem. Sprawia, że dziecko czy nastolatek czuje się osaczone. Szykany za pośrednictwem sieci dotykają go w szkole, w domu, na zajęciach dodatkowych. Rozprzestrzeniają się w sieci błyskawicznie i nie ma od nich ucieczki. Ofiary są bezbronne, a prześladowcy okrutni i bezkarni, bo o anonimowość w sieci nietrudno.
Jak mówią dane przytaczanego raportu NASK [2]:
- 44,6% badanych uczniów było świadkiem wyzywania w sieci jednego z kolegów, a 38,9% było ofiarami takiego postępowania
- 33,2% widziało w sieci treści ośmieszające jednego z kolegów, a 24,3% tego doświadczyło
- 29,6% miało dostęp do treści poniżających kolegów, a 22,2% było ofiarami poniżających wpisów.
Hazard
Często jest on ukryty i trudno jest go wychwycić nawet dorosłym. Wiele popularnych portali, platform i gier zachęca do większego wysiłku i zaangażowania celem zdobycia nagrody (punktów, nowej funkcjonalności, nowej postaci, udogodnień, otworzenia kolejnego poziomu). Wygląda niewinnie, jednak w rzeczywistości programuje mózg na zachowania o charakterze hazardowym.
Uzależnienie dzieci i nastolatków od internetu, komputera i cyfrowych narzędzi: Czy to naprawdę tak duży problem?
Pamiętajmy, że nie każde długie siedzenie nastolatka w sieci jest równoznaczne z uzależnieniem. Musi wystąpić szereg elementów charakterystycznych dla tego problemu, takich jak chociażby wzrost tolerancji, czyli zapotrzebowania na dane narzędzie czy też czynność, szukanie sposobności na podłączenie do sieci, strach przed jej niedostępnością, czy objawy syndromu odstawiennego.
Zachęcamy do wysłuchania naszego podcastu: “Kiedy zaczyna się problem”, który powstał w ramach programu “Czuj(ni)- Czuj(ni) – Psychoedukacja w zakresie rozpoznawania i przeciwdziałania skutkom uzależnień
Niezaprzeczalnie jednak cyfrowe narzędzia, a wraz z nimi dostęp do Internetu i mediów społecznościowych to poważne zagrożenie, tym bardziej że niewykształcony i plastyczny mózg osób nieletnich jest zdecydowanie bardziej podatny na niekontrolowane i niekorzystne dla jego rozwoju zachowania.
Zgodnie z danymi światowymi uzależnienie od internetu dotyczy 9,9% dzieci i młodzieży. [3]. Dla Polski statystyka jest równie brutalna. Zgodnie ze wspomnianym raportem NASK [2] wysoki wskaźnik problematycznego używania internetu (PUI) dotyczy 31% ankietowanych nieletnich, a u aż 8,1% wskaźnik ten kształtuje się na poziomie bardzo wysokim. Wzrósł on aż o 5,5 pp w stosunku do 2020 r. Oznacza to, że uzależnienie od internetu dzieci i nastolatków to zjawisko coraz powszechniejsze, którego dłużej ignorować nie powinniśmy.
Co zatrważające, aż 40% nastolatków twierdzi, że brak dostępu do Internetu wpłynąłby negatywnie na jakość ich życia, czyniąc je mniej satysfakcjonującym. [2]
Konsekwencje uzależnienia dzieci i nastolatków od internetu: Jakie koszty ponosi dziecko?
Uzależnienie od internetu ma ogromny wpływ na kształtowanie mózgu nastolatka, doprowadzając do zmian, które w istotny sposób przyczyniają się do zaburzeń w funkcjonowaniu na wielu płaszczyznach. [4]
👁️🗨️ Nadmierne korzystanie z sieci może prowadzić do spadku koncentracji, a tym samym pogorszenia wyników w nauce.
👁️🗨️Uzależnienie jest przyczyną izolacji społecznej. Dzieci oddalają się od rodziny i przyjaciół, poświęcając wolny czas na buszowanie w sieci.
👁️🗨️ Media społecznościowe i komunikatory rodzą pozory utrzymywania relacji. Jednak są to jedynie kontakty online, a stałe opieranie się na nich sprawia, że młodzi ludzie nie kształtują u siebie zdolności społecznych i adaptacyjnych, co w dorosłym życiu może generować trudności w nawiązywaniu trwałych relacji i związków.
👁️🗨️ Osoby uzależnione od internetu, mediów społecznościowych czy narzędzi cyfrowych są bardziej podatne na uzależnienia od substancji psychoaktywnych.
👁️🗨️ Niektóre badania potwierdzają także wpływ uzależnienia od internetu lub problemowego użytkowania Internetu na większe ryzyko występowania zaburzeń psychicznych, takich jak stany lękowe i depresja. Nastolatkowie z bardzo wysokim PUI wykazują także większą tendencję do zachowań agresywnych, a także działań autodestrukcyjnych, takich jak samookaleczanie. [4]
Właściwa postawa dzieci i nastolatków w sieci: Czy zakazy zmniejszą ryzyko uzależnienia od internetu?
Coraz więcej mówi się o problemie nadmiernego korzystania przez dzieci i młodzież z internetu. Nawet jeśli tylko ok. 8% z nich wykazuje bardzo wysoki wskaźnik PUI (zgodnie z badaniami NASK), to i tak wszyscy nieletni użytkownicy narażeni są treści niedostosowane do ich wieku, a także mogą być odbiorcami agresywnych zachowań i obrażających ich sformułowań, co prowadzi do obniżonego poczucia własnej wartości, a nawet do myśli i zachowań samobójczych.
Coraz więcej szkół, dołączając się do działań profilaktycznych uzależnień od internetu, wprowadza zakaz korzystania ze smartfonów na terenie szkoły. Z jednej strony z pewnością każde takie działanie ma swoje podstawy i zmierza w kierunku ograniczenia dostępu do sieci. Z drugiej jednak, jak pokazuje raport NASK, ponad 73% nieletnich korzysta z sieci między godziną 16:00, a 22:00, czyli zazwyczaj po szkole.
Oznacza to, że zakazy na niewiele się zdają.
Czy więc szkoła może cokolwiek zrobić w kierunku kształtowania właściwych postaw i zachowań dzieci i nastolatków w sieci?
Jak najbardziej…
➡️ Wprowadzanie elementów edukacji zdrowotnej, np. podczas zajęć wychowawczych celem przybliżenie podopiecznym problemu uzależnień dzieci i młodzieży od internetu, mediów społecznościowych i narzędzi cyfrowych to ważny element profilaktyki zdrowia psychicznego.
➡️ Korzystanie przez kadrę pedagogiczną z warsztatów i szkoleń organizowanych przez niezależne stowarzyszenia i fundacje, np. w ramach programu “Czujni – Psychoedukacja w zakresie rozpoznawania i przeciwdziałania skutkom uzależnień” celem zwiększenia świadomości na temat zagrożeń z sieci, objawów uzależnienia od internetu możliwych reakcji w przypadku zaistnienia podejrzenia takiego problemu.
➡️ Ograniczenie komunikacji online na linii uczeń-nauczyciel. Raport NASK podaje, że blisko 37% uczniów przyznaje, że komunikuje się z nauczycielem za pośrednictwem internetu. W 2018 r. było to niecałe 26%. Pamiętajmy jednak, że to postawa dorosłych kreuje opinię i postawy dzieci. Jeśli nauczyciele wybierają taką formę komunikacji z uczniem, sygnalizują, że jest to preferowany sposób kontaktu. Warto się więc zastanowić i ograniczyć to narzędzie jedynie do sytuacji absolutnie koniecznych i traktować jako uzupełnienie relacji “w realu”.
Czuj(ni) – Co znajdziesz w programie Fundacji Nie Widać Po Mnie?
Jest to kolejne przedsięwzięcie Fundacji Nie Widać Po mnie w zakresie psychoedukacji i profilaktyki uzależnień dzieci i nastolatków. Działania programowe podejmowane są w kierunku kadry pedagogicznej, medycznej i pracowników socjalnych, którzy tworzą otoczenie młodych ludzi. Wpływając na nich bezpośrednio, mają oni bowiem ogromny potencjał do tworzenia zdrowych postaw i do minimalizowania ryzyka wystąpienia uzależnień behawioralnych i od substancji psychoaktywnych.
Co oferujemy:
- ebooki na temat problemu uzależnień
- case study nieletnich pacjentów z problemem uzależnienia, z którymi pracują nasi psychologowie i psychoterapeuci
- podcasty — rozmowy ze specjalistami z doświadczeniem w pracy z dziećmi i nastolatkami
- webinary prowadzone przez specjalistów uzależnień z doświadczeniem w pracy z nieletnimi podopiecznymi.
Projekt realizowany jest w latach 2024-2025.
Zadanie dofinansowane ze środków z budżetu Województwa Mazowieckiego.
Źródła
[1] Magdalena Bigaj, Konrad Ciesiołkiewicz, Krzysztof Mikulski, Anna Miotk, Jadwiga Przewłocka, Monika Rosa, Aleksandra Załeska, Internet dzieci. Raport z monitoringu obecności dzieci i młodzieży w internecie, Instytut Cyfrowego Obywatelstwa, Państwowa Komisja do spraw przeciwdziałania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej lat 15, marzec 2025 [2] R. Lange (red.) dr A. Wrońska dr A. Ładna dr K. Kamiński M. Błażej A. Jankiewicz K. Rosłaniec, Nastolatki 3.0. Raport z ogólnopolskiego badania dzieci i rodziców, NASK — Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2023, NASK – Państwowy Instytut Badawczy [3] Stevens MW, Dorstyn D, Delfabbro PH, Król DL. Globalne rozpowszechnienie zaburzeń związanych z grami: przegląd systematyczny i metaanaliza. Aust N Z J Psychiatria. 2021 czerwiec; 55(6):553-568. doi: 10.1177/0004867420962851. EPUB 2020 7 października. Errata w: Aust N Z J Psychiatria. 2023 czerwca; 57(6):928. doi: 10.1177/00048674221137011. PMID: 33028074. [4] Chang, M.L.Y. i Lee, IO (2024). Zmiany łączności funkcjonalnej w mózgu nastolatków uzależnionych od Internetu: systematyczny przegląd literatury z badań obrazowych. PLOS Ment Health 1(1): e0000022. Pobrane z: https://journals.plos.org/mentalhealth/article?id=10.1371/journal.pmen.0000022
