Schizofrenia jest trudną, ciężką, ale też różnorodną chorobą psychiczną. Charakteryzuje się dużą nawrotowością, zwłaszcza przy nieprzestrzeganiu zaleceń i wskazówek medycznych w zakresie farmakoterapii i codziennego funkcjonowania. Ryzyko zaostrzenia objawów można jednak zmniejszyć. W momencie diagnozy i po zakończonej hospitalizacji warto porozmawiać z lekarzem na temat szczegółów leczenia. Jednak wielu pacjentów i ich najbliższych nie wie, jakie pytania zadać. Ten krótki przewodnik powstał z myślą o nich, aby ułatwić im kontakt z zespołem medycznym zwłaszcza na początku leczenia schizofrenii.
W dalszej części artykułu
- Proces leczenia schizofrenii: O co zapytać lekarza?
- Nawroty choroby
- Metody wspierające: Dowiedz się, jak możesz zwiększyć efektywność leczenia?
- Wsparcie rodziny: Zapytaj o rolę najbliższych
Proces leczenia schizofrenii: O co zapytać lekarza?
Schizofrenia jest chorobą o dużym stopniu zróżnicowania, a co się z tym wiąże sam proces terapeutyczny przebiega inaczej u każdego pacjenta. Lekarz prowadzący, dopasowując leczenie, bierze pod uwagę, m.in. rodzaj objawów w epizodzie, ich nasilenie, a także stan zdrowia chorego, ryzyko wystąpienia nietolerancji na daną substancję i działań niepożądanych, a także interakcję z innymi lekami przyjmowanymi przez pacjenta [1]. Opuszczając szpital, pacjent otrzymuje pakiet najważniejszych informacji, jednak zawsze warto dopytać o takie elementy jak:
➡️ Jakie leki przyjmuje chory i jakie jest ich podstawowe działanie?
W ostatnich dekadach medycyna dokonała znacznego postępu w zakresie leczenia schizofrenii, a na rynku dostępna jest cała gama leków przeciwpsychotycznych, dzięki czemu łatwiej dopasować je do specyficznych potrzeb pacjentów. Substancje czynne wykazują różne spektrum działania,
Warto więc wiedzieć, jakich efektów oczekuje lekarz, aby móc obserwować postęp leczenia i stopień osiągnięcia zakładanych celów. Pamiętaj też, że nieustannie trwają prace nad nowymi lekami, np. uwzględniającymi np. źródła biologiczne i genetyczne schizofrenii [4], co daje szansę pacjentom na lepsze dopasowanie leczenia w przyszłości. Warto na bieżąco rozmawiać o tym z lekarzem.
➡️ Czy istnieje możliwość zastosowania lekami LAI?
Leki LAI, zwane inaczej depotami lub lekami długodziałającymi (długo uwalniającymi), zawierają te same substancje aktywne co tabletki doustne, jednak podawane są w postaci zastrzyków domięśniowych lub podskórnych, skąd uwalniane są do organizmu powoli. Pozwala to na wydłużenie czasu pomiędzy kolejnymi dawkami zazwyczaj do 2-4 tygodni, a czasem nawet do 3 miesięcy. Leki LAI przyjmowane są w warunkach ambulatoryjnych.
Wspomagają efektywność leczenia, zwiększając stopień przestrzegania zaleceń lekarskich. Szerokie badanie obejmujące ponad 12 tys. pacjentów ze schizofrenią wykazało, że wdrożenie leków długouwalniających znacznie zmniejszyło ilość i czas trwania hospitalizacji psychiatrycznych i przyjęć na oddziały ratunkowe. [5]
LAI stają się coraz bardziej popularne w leczeniu schizofrenii, mogą być wdrożone na każdym etapie procesu farmakoterapii, a decyzję podejmuje lekarz prowadzący.
Istnieje niewiele przeciwwskazań do ich stosowania. Należą do nich np. silny lęk przed zastrzykami, a czasem również niska dostępność do stosownych ośrodków, gdzie leki LAI mogą zostać podane. Warto jednak o tym szczerze porozmawiać z lekarzem prowadzącym, aby ustalić jak najlepszą ścieżkę postępowania.
➡️ Jakie są ewentualne skutki uboczne działania leków i jak należy postępować w momencie ich pojawienia się?
Leki psychotyczne II generacji, które są wyborem pierwszego rzutu w leczeniu schizofrenii wykazują dużo mniejsze działanie niepożądane w zakresie neurologicznym. Nadal jednak mogą mieć znaczny wpływ na układ metaboliczny. Zwiększają ryzyko cukrzycy typu 2 i wzrostu masy ciała. W przypadku pierwszych niepokojących objawów należy skonsultować się z lekarzem, który zaleci odpowiednie badania i działanie. Warto wiedzieć jednak, jaki stan należy uznać za niepokojący.
Innymi skutkami ubocznymi jest też zespół parkinsonowski. Dobrze jest zapytać lekarza, czym on się charakteryzuje, aby odpowiednio wcześnie zareagować. Objawy zazwyczaj mijają po zmianie leku, dlatego wiedza o nich jest niezbędna dla szybkiej interwencji.
Pacjenci często samoczynnie rezygnują z farmakoterapii właśnie z obawy przed działaniami niepożądanymi. Szacuje się, że współpraca chorych w zakresie leczenia schizofrenii wynosi zaledwie ok. 30%[1]. Tymczasem stosowanie się do zaleceń ma kluczowe znaczenie dla uzyskania i utrzymania pożądanych efektów.
Nawroty choroby
Schizofrenia często ma przebieg przewlekły, nawrotowy. U ok. 10% pacjentów występuje tylko jeden epizod [2]. Badania wykazują silną korelację z ponownym wystąpieniem i/lub zaostrzeniem objawów choroby z nieprzestrzeganiem zaleceń lekarskich w zakresie farmakoterapii. U wielu pacjentów dochodzi do nawrotu w krótkim czasie po zmniejszeniu dawki leku lub jego odstawieniu. [6,7]. Bardziej szczegółowych badań wymaga jednak wpływ czynników neurologicznych oraz relacji społecznych na pojawienie się kolejnych epizodów choroby. [6].
Nawroty często zwiększają ilość i czas trwania hospitalizacji psychiatrycznej. Co więcej, chociaż u wielu pacjentów następuję pozytywna reakcja na szybkie wdrożenie farmakoterapii, jednak w przypadku 1 na 6 pacjentów ponowne leczenie nie przynosi pożądanych rezultatów [7].
Objawy nawrotu schizofrenii mogą jednak pojawiać się powoli i narastać, a im szybciej zostaną zauważone, tym większa szansa potencjalizacji efektów farmakoterapii. Już na początku leczenia warto więc zadać lekarzowi pytania pomocnicze, takie jak:
➡️ Jakie objawy mogą świadczyć o nawrocie schizofrenii?
➡️ Czy istnieją sposoby/aktywności/zachowania mogące obniżyć ryzyko nawrotu?
➡️ Co może zrobić rodzina i najbliżsi, aby zapewnić wsparcie osobie chorej podczas nasilenia objawów?
➡️ Gdzie szukać pomocy w takiej sytuacji?
Metody wspierające: Dowiedz się, jak możesz zwiększyć efektywność leczenia
Chociaż farmakoterapia odgrywa kluczową rolę w leczeniu schizofrenii i z pewnością nie może być zastępowana przez inne formy, te jednak mogą stanowić one istotne wsparcie w maksymalizacji efektów procesu. Ich celem jest kształtowanie właściwych postaw chorego, co minimalizuje ryzyko nawrotu, zwiększenie wglądu w chorobę (czyli uzyskanie świadomości na temat rzeczywistego stanu zdrowia), zwiększenie aktywizacji pacjentów i zapobieganie wykluczeniu społecznemu, lepsze radzenie sobie w sytuacjach stresowych i wzmożonego napięcia. Badania wykazują skuteczność psychoterapii jako metody wspierającej, która coraz częściej stanowi ważne ogniwo leczenia. [8] Ponadto psychoterapia poprawia funkcjonowanie pacjentów poprzez poprawę ich zdolności kognitywnych, koncentracji, szybkość przetwarzania, uwagi i czujności. [9]
Innym, cennym narzędziem niefarmakologicznym wspierającym leczenie schizofrenii jest psychoedukacja, rozumiana jako nieprzerwany proces kształcenia i poprawy świadomości. Jego celem jest uzyskanie przez chorego obiektywnego oglądu stanu chorobowego, a także poprawy prowadzącej do satysfakcjonującego funkcjonowania [1].
Wśród pytań, które dobrze zadać lekarzowi na początku terapii są:
➡️ Czy szpital oferuje wsparcie psychoterapeutyczne po zakończonej hospitalizacji?
➡️ Gdzie poza szpitalem można poszukać wsparcia psychoterapeuty?
➡️ Czy placówka organizuje grupy wsparcia dla osób zmagających się ze schizofrenią?
➡️ Gdzie znaleźć wiarygodne informacje na temat choroby, aby móc poszerzyć wiedzę w oparciu o rzetelną bazę danych?
Wsparcie rodziny: Zapytaj o rolę najbliższych
Chociaż schizofrenia zazwyczaj wymaga stałej współpracy z lekarzem prowadzącym i zespołem medycznym, to rodzina, najbliżsi i przyjaciele są niezwykle istotnym ogniwem w procesie leczenia. Często to oni biorą za siebie część odpowiedzialności za chorego w szczególności w zakresie przestrzegania zaleceń, w tym regularnego przyjmowania leków zgodnie z zaleceniami. Jako pierwsi też są w stanie zauważyć wczesne symptomy nawrotu choroby, więc ich wiedza i świadomość są niezwykle ważne.
Pytania do lekarza:
➡️ W jaki sposób rodzina może wspierać chorego w procesie terapeutycznym?
➡️ Jak ustalić zdrowe granice pomiędzy kontrolą a zaufaniem?
➡️ Jak aktywizować chorego, aby włączać go w życie domowe i społeczne, a jednocześnie nadmiernie nie obciążać?
➡️ Jak zmienić rytm życia rodziny, aby pomóc w procesie terapeutycznym i zmniejszyć ryzyko nawrotów?
➡️ Czy istnieją grupy wsparcia dla rodzin pacjentów ze schizofrenią?
Schizofrenia jest trudną i ciężką chorobą, jednak przy przestrzeganiu zaleceń lekarskich oraz wsparciu społecznym i rodzinnym istnieje większe prawdopodobieństwo powrotu chorego do satysfakcjonującego funkcjonowania.
