W(y)SPA – wsparcie psychologiczne dla medyków

Co zrobić w pierwszych godzinach po wyjątkowo obciążającym zdarzeniu?

Pamiętaj, że w pierwszych godzinach po obciążającym dla Ciebie zdarzeniu możesz odczuwać napięcie, przytłoczenie, trudności z koncentracją lub silne emocje.

Co możesz zrobić?

1. Daj sobie czas na uspokojenie
W pierwszych chwilach Twoja psychika jest szczególnie osłabiona. Jeśli masz taką możliwość, zadbaj o chwilę odpoczynku i wsparcie osoby, której ufasz. Nie musisz od razu analizować tego, co się wydarzyło, ani opowiadać o swoich emocjach. Jeśli czujesz, że nie jesteś w stanie wrócić do pacjentów i jeśli jest to możliwe, poproś o odsunięcie Cię od zadań klinicznych na dalszą część dyżuru. Zdajemy sobie jednak sprawę, że nie zawsze jest to wykonalne – zwłaszcza podczas zmiany nocnej.

2. Poproś o wsparcie emocjonalne osoby, która Cię rozumie
Porozmawiaj o swoich emocjach z bliskim współpracownikiem. Rozumiejąc specyfikę pracy, może być on/ona dobrym wsparciem, a ,patrząc z dystansu na zaistniałe zdarzenie, pomoże Ci wrócić do równowagi i lepiej ocenić sytuację. Nie musisz od razu opisywać szczegółów zdarzenia czy swoich reakcji, ale już sama rozmowa o emocjach może przynieść ulgę.

3. Poproś o pomoc w powrocie do domu
Oceń swój stan psychofizyczny pod koniec dyżuru. Jeśli subiektywnie czujesz, że Twoja koncentracja się obniżyła i nadal odczuwasz napięcie oraz trudne emocje, takie jak złość, przygnębienie, poczucie winy, staraj się nie prowadzić samochodu. Wróć do domu taksówką lub poproś współpracowników lub członków rodziny o podwiezienie.

4. Poszukaj profesjonalnej pomocy
Jeśli w najbliższych dniach napięcie i trudne emocje będą się utrzymywać, poszukaj specjalisty – psychologa lub psychoterapeuty, który oceni Twój stan emocjonalny i pomoże przejść przez kryzys. Psychologowie dostępni są w Centrach Zdrowia Psychicznego, gdzie nie potrzebujesz skierowania. Możesz też skorzystać ze specjalistów współpracujących z Fundacją Nie Widać Po Mnie w ramach realizacji projektu W(y)SPA. Pamiętaj, dwie pierwsze konsultacje są gratis, a medycy traktowani są u nas priorytetowo, co oznacza, że nie będziesz długo czekać na spotkanie.

Sygnały, że to może być coś więcej niż zmęczenie

Wypalenie zawodowe to powszechne zjawisko wśród medyków. Szacuje się, że może się z nim zmagać ponad 40% zatrudnionych w tym sektorze, gdy tymczasem średnia dla ogólnej populacji pracujących wynosi ok. 20%.

Definiując syndrom, mówimy o tzw. triadzie wypalenia zawodowego.

• Wyczerpanie emocjonalne może objawiać się poczuciem chronicznego zmęczenia, trudnościami ze wstawaniem, niechęcią do pracy, apatią, przygnębieniem, ogólnym smutkiem. Jednak może też wystąpić frustracja i wzrost agresji. Wyczerpanie emocjonalne może wpływać na zdrowie fizyczne, co bywa odczuwane m.in. w postaci ogólnych dolegliwości bólowych, problemów gastrycznych (nudności, wymiotów), ogólnego osłabienia organizmu i podatności na infekcje.

• Depersonalizacja oznacza pogorszenie stosunku i postawy w kierunku osób związanych zawodowo. Objawami mogą być ochłodzenie relacji, cynizm, a także przejawy agresji, nie tylko na linii medyk-pacjent, ale także medyk-współpracownicy i medyk-przełożeni.

• Obniżone poczucie dokonań osobistych to subiektywne uczucie braku kontroli nad wykonywaniem obowiązków zawodowych, braku decyzyjności i skuteczności działań. Wpisuje się w to także utrata satysfakcji zawodowej i sensu pracy.

Jeśli zauważasz u siebie przynajmniej część tych symptomów, koniecznie zgłoś się do specjalisty. Wypalenie zawodowe nie jest obecnie jednostką chorobową, jednak jest traktowane jak poważny kryzys zdrowia psychicznego, który może doprowadzić do zaburzeń psychicznych, w tym do pojawienia się lęków czy depresji.

Warto mieć na uwadze, że często pojawiająca się chęć zmiany pracy, która z założenia miałaby rozwiązać problem, może nie być wystarczająca. Kluczowa jest zmiana codziennych nawyków w zakresie dbania o swój dobrostan psychiczny i wdrożenie działań profilaktycznych. Jednocześnie nie można zapominać, że wypalenie zawodowe jest ściśle związane z warunkami pracy. Dlatego skuteczne przeciwdziałanie mu wymaga zarówno troski o własne zdrowie psychiczne, jak i ograniczania czynników powodujących przewlekły stres w środowisku zawodowym.

Co może pomóc w regeneracji po trudnym dyżurze?

Sen jest kluczowym elementem dla procesów regeneracyjnych organizmu, a w szczególności mózgu. Tymczasem praca zmianowa często może wpływać na jego jakość, prowadząc niejednokrotnie do problemów takich jak trudności z zasypianiem w godzinach nocnych, częste budzenie się lub zbyt krótki czas snu, co zaburza procesy odnowy.

Tymczasem, jak wskazują badania, brak snu może prowadzić do spadku koncentracji, wpływa na podejmowanie decyzji i może przyczyniać się do zwiększenia podatności na popełnianie błędów, co w zawodach medycznych może nieść ze sobą szereg konsekwencji o znacznie większym obciążeniu niż w innych profesjach.

Dlatego tak ważne jest, aby mimo pracy zmianowej nie rezygnować z regeneracji, a jednocześnie wdrożyć nawyki umożliwiające utrzymanie wysokiej jakości snu.

Specjaliści w tym zakresie zalecają przede wszystkim:

• wybranie miejsca odpoczynku możliwie jak najcichszego, a także zapewnienie możliwie jak największego zaciemnienia przestrzeni; dobrym rozwiązaniem mogą być zewnętrzne rolety antywłamaniowe, które w tym wypadku mogą pełnić podwójną funkcję ochronną;

• utrzymywanie właściwej temperatury w pomieszczeniu – często zaleca się temperaturę w granicach 16-19°C, jednak optymalne warunki różnią się w zależności od indywidualnych preferencji;

• rezygnacja z wszelkich urządzeń emitujących niebieskie światło na minimum godzinę przed snem, co oznacza unikanie telewizorów, smartphonów, komputerów czy laptopów przed położeniem do łóżka;

• rezygnacja z napojów pobudzających, takich jak kawa czy matcha, które mogą utrudniać zasypianie; należy tu pamiętać, że pierwszy z wymienionych największe działanie wykazuje po 20 minutach po spożyciu, a matcha uwalnia substancje dłużej i może delikatnie pobudzać nawet przez kilka godzin;

• rezygnacja z alkoholu przed snem – choć alkohol może początkowo ułatwiać zasypianie, jednocześnie zaburza strukturę snu, pogarsza jego jakość i sprzyja częstszym wybudzeniom, ograniczając tym samym efektywność regeneracji.

Royal College of Psychiatrists zaleca, aby po serii nocnych dyżurów zrezygnować z długiego spania w ciągu dnia. Po powrocie z pracy lepiej wybrać krótką drzemkę trwającą 1,5-3 godzin, a następnie położyć się o wczesnych godzinach wieczornych, aby przespać noc i w ten sposób wrócić do naturalnego rytmu dobowego.

Co może się z Tobą dziać po śmierci pacjenta?

Na to nikt Cię nie przygotuje. Co więcej, nie da się też do tego przyzwyczaić. Każda strata pacjenta może wiązać się z obciążeniem psychicznym. Przygnębienie i poczucie winy są naturalnymi emocjami, które mogą pojawić się w tej trudnej sytuacji. Jednak często może im towarzyszyć także utrata wiary we własne kompetencje, wiedzę i umiejętności. Warto pamiętać, że wszystkie te uczucia są naturalną częścią tzw. żałoby zawodowej, a nie brakiem profesjonalizmu.

Kompetencje miękkie, takie jak umiejętność radzenia sobie w trudnych sytuacjach czy regulacja napięć, stresu i emocji, nie znajdują się w programie nauczania w toku studiów wyższych. Co oznacza, że system nie przygotowuje medyków na tego typu wyzwania.

Co możesz zrobić w takiej sytuacji?

1. Pozwól sobie na trudne uczucia
To, że stłumisz smutek, żal, bezradność, złość, nie znaczy, że one znikną. Skumulują się, co może później prowadzić do wypalenia zawodowego, kryzysów zdrowia psychicznego, a także chorób somatycznych.

2. Rozważ chwilową rezygnację z obowiązków klinicznych
Jeśli śmierć pacjenta była dla Ciebie wydarzeniem, po którym trudno Ci wrócić do równowagi, rozważ możliwość chwilowej rezygnacji z obowiązków klinicznych. Krótkotrwały odpoczynek pozwoli z dystansu spojrzeć na sytuację.

3. Porozmawiaj z bliskimi
Nie bój się szukać wsparcia w rozmowie z bliską Ci osobą. Spotkanie z przyjacielem z branży, który ma podobne doświadczenia i lepiej rozumie Twoje uczucia, może być pomocne.

4. Poszukaj profesjonalisty
W organizacji polskiego systemu opieki zdrowotnej nadal nie zapewnia się wsparcia specjalisty zdrowia psychicznego kadrze medycznej. Jeśli po śmierci pacjenta trudne emocje utrzymują się przez dłuższy czas, nasilają się lub utrudniają Ci codzienne funkcjonowanie, warto rozważyć skorzystanie z profesjonalnego wsparcia psychologicznego na zewnątrz placówki. Nie musisz mierzyć się z tym doświadczeniem w pojedynkę. Jedną z dostępnych form pomocy są konsultacje online, które umożliwiają rozmowę ze specjalistą w wybranym przez Ciebie, komfortowym miejscu, bez konieczności poświęcania czasu na dojazdy.

Dlaczego po pracy możesz nie mieć cierpliwości do najbliższych?

Zatrudnienie w sektorze opieki zdrowotnej może wiązać się codziennie ze znacznym obciążeniem psychicznym i emocjonalnym. Praca w otoczeniu chorych i cierpiących, niejednokrotnie trudne relacje z ich rodzinami, ogromne poczucie odpowiedzialności za zdrowie i życie innych, przy jednocześnie ciągłej konieczności kontroli swoich reakcji i emocji może wpływać na Twoje zasoby i prowadzić do przeciążenia.

Powrót do domu to możliwość odreagowania trudnego dnia, a jednocześnie skończenie z udawaniem.

W takiej sytuacji to, z czym mierzysz się w pracy, może wpływać na poziom Twojej cierpliwości, również wobec bliskich.

Jak zadbać o siebie, aby napięcie po pracy nie wpływało na kontakty z rodziną?

• Po powrocie z dyżuru daj sobie przestrzeń i czas na chwilę odpoczynku. Porozmawiaj z najbliższymi o tym, że potrzebujesz chwili dla siebie, aby się wyciszyć.

• Ten czas wykorzystaj naprawdę na relaks. Zrób to, co sprawia Ci przyjemność. Możesz iść na spacer, wyprowadzić psa, położyć się na chwilę lub posiedzieć w ciszy. Weź prysznic, który możesz potraktować jako granicę, za którą wchodzisz w świat rodzinny, a opuszczasz ten zawodowy.

• Zrób ćwiczenia relaksacyjne np. trening autogenny Schultza lub relaksację Jacobsona, które mają potwierdzone działanie regulacyjne i wyciszające.

Co zrobić, jeśli zdarzy Ci się wybuchnąć?

• Daj sobie chwilę na wyciszenie.

• Nie ignoruj sytuacji – porozmawiaj z najbliższymi i ich przeproś za swoje zachowanie. To dla nich ważny sygnał, że jesteś świadomy, a także że nie akceptujesz u siebie takiego zachowania.

• Nie pobłażaj sobie. Pamiętaj – Twoje przeciążenie i złą reakcję w domu potraktuj jako sygnał, że Twoje zasoby zostały wykorzystane, a nie jako wymówkę dla swojego zachowania.

• Jeśli takie sytuacje często się powtarzają, zgłoś się do specjalisty zdrowia psychicznego. Może się okazać, że to nie tylko przeciążenie, ale wypalenie zawodowe lub inny rodzaj kryzysu zdrowia psychicznego. Zawsze warto poszukać pomocy.

Jak rozpocząć rozmowę ze współpracownikiem/współpracowniczką, o którego/ą się martwisz?

Rozmowy o emocjach i kryzysach psychicznych mogą być rudne. Wymagają dużych pokładów empatii, zrozumienia, ale też opierają się na delikatności i szacunku. Zwłaszcza w zawodach medycznych, gdzie już w toku kształcenia przyszli pracownicy przekonywani są do odkładania emocji na bok i patrzenia przez pryzmat faktów i danych.

Nadal też panuje silnie zakorzenione przekonanie wśród pracowników sektora opieki zdrowotnej, że szukanie pomocy to oznaka słabości.

Jak więc zacząć taką rozmowę?

Podaj konkretny przykład, a nie ogólniki, np.:
• „Widzę, że ostatnio jesteś przygnębiony/a. Czy coś się stało? Mogę Ci jakoś pomóc?”
• „Zauważyłem/am, że podczas ostatniego dyżuru trudno było Ci się skoncentrować. Czy dzieje się coś niepokojącego i czy potrzebujesz w czymś pomocy?”

Jakich słów i wyrażeń unikać?
• „Nie martw się, będzie dobrze” – To brak zrozumienia i umniejszenie tego, co czuje rozmówca.
• „Wszyscy przez to przechodzimy.” – To próba stworzenia poczucia wspólnoty, jednak u niektórych osób może budzić poczucie wstydu, że – w przeciwieństwie do innych – sobie nie radzą.
• „Spójrz na to z boku. Nie masz przecież tak źle i nic się nie dzieje.” – To standardowe pocieszenie potrafi wpędzić w przygnębienie, pogłębić poczucie winy oraz niskie poczucie własnej wartości.

Co powiedzieć?
• „Nie wiem, co się dzieje, ale jestem tu zawsze, żeby Cię wysłuchać.”
• „Trudno mi ocenić, co przeżywasz, ale jestem, jeśli będziesz mnie potrzebować.”
• „Pamiętaj, że jestem.”

Jeśli współpracownik nie jest gotowy na rozmowę, nie naciskaj. Daj mu jednak znać, że jesteś obok i może zwrócić się do Ciebie, kiedy poczuje taką potrzebę.

Pamiętaj również, że Twoją rolą nie jest rozwiązywanie problemów współpracownika ani zastępowanie specjalisty. Nie musisz wiedzieć, co powiedzieć w każdej sytuacji, ani mieć gotowych odpowiedzi. Czasem samo wysłuchanie, okazanie zrozumienia i zainteresowania może być cenną formą wsparcia.

Jeśli widzisz, że bliska Ci osoba zmaga się z trudnościami, możesz delikatnie zachęcić ją do skorzystania z profesjonalnej pomocy. Dobrym rozwiązaniem może być przekazanie kontaktu do psychologa lub informacji o dostępnych formach wsparcia. Możesz powiedzieć na przykład: „Widzę, że ostatnio jest Ci trudno. Nie wiem, jak mogę Ci pomóc, ale zależy mi na Tobie. Jeśli chcesz, mogę pomóc Ci znaleźć specjalistę, z którym będziesz mógł spokojnie porozmawiać”.

Pamiętaj, że nie musisz brać na siebie odpowiedzialności za samopoczucie i problemy drugiej osoby. Ważne, aby okazać jej wsparcie, jednocześnie dbając o własne granice i możliwości.

Jeśli jednak zauważysz sygnały wskazujące na bezpośrednie zagrożenie zdrowia lub życia współpracownika, nie pozostawiaj go bez pomocy i zadbaj o pilne uzyskanie odpowiedniego wsparcia.